Hẳn là bạn đã xem bộ phim Ván bài lật ngửa với vai diễn để đời của Nguyễn Chánh Tín. Bộ phim được làm theo mô típ của điện ảnh Mỹ với đặc trưng là tính ly kỳ, hấp dẫn, đấu trí kết hợp với các pha hành động quyết liệt. Có được điều ấy là nhờ đạo diễn Khôi Nguyên đi học làm phim tại trường USC, bang California về. Đạo diễn, kịch bản, và diễn viên xuất sắc đã tạo nên tác phẩm sống mãi với thời gian. Tôi nói dài dòng như vậy về bộ phim là để giúp bạn nhớ lại các tập phim, bao gồm:

  • Đứa con nuôi vị giám mục
  • Quân cờ di động
  • Phát súng trên cao nguyên
  • Cơn hồng thủy và bản tango số 3
  • Trời xanh qua kẽ lá
  • Lời cảnh cáo cuối cùng
  • Cao áp và nước lũ
  • Vòng hoa trước mộ

van bai lat nguaBây giờ, hãy thử kết hợp giữa đời và phim xem chuyện gì xảy ra.

Kiểm toán nội bộ (KTNB) trước đây chỉ được coi như “đứa con nuôi của vị giám mục”. Phòng KTNB không ra đời cùng với sự khai sinh của doanh nghiệp mà là do bên tập đoàn nước ngoài hay công ty mẹ biệt phái sang. Sau một thời gian phát triển với quy mô lớn hơn trước và trở thành công ty đại chúng thì một số công ty trong nước bắt đầu lập ra phòng KTNB theo mô hình tham khảo của nước ngoài. Thế nhưng vì thiếu hành lang pháp lý cho KTNB hoạt động nên trên thực tế phòng KTNB chỉ là “quân cờ di động”, để trang điểm cho cơ cấu tổ chức của công ty trong các bản cáo bạch hay trong báo cáo thường niên. Sự ra đời của Nghị định 05/2019 của Chính phủ về kiểm toán nội bộ giống như “phát súng trên cao nguyên”. KTNB giờ đây không phải là sự tùy chọn của công ty nữa mà chính thức trở thành một yêu cầu pháp lý với các công ty niêm yết. Phòng KTNB được lập ra – là phòng non trẻ nhất trong công ty so với những phòng ban khác. Nhân sự phòng KTNB đối mặt với “cơn hồng thủy” – là mặt trận đoàn kết của tất cả các phòng ban còn lại. “Bản tăng gô số 3” chỉ có trên phim chứ không có trong công ty. Người của phòng KTNB hiểu rằng nhiều thách thức đang chờ đợi mình, chỉ dám nhìn “trời xanh qua kẽ lá”. Công việc kiểm toán nội bộ bước đầu được thực hiện ở quy mô nhỏ, tập trung vào những chủ đề quen thuộc nhưng các kiến nghị kiểm toán cũng gặp phải sự phản đối của những đối tượng kiểm toán. “Lời cảnh cáo cuối cùng” – thậm chí cũng được đưa ra, để nhắc kiểm toán viên nội bộ đừng đào sâu vấn đề hơn nữa. Nhưng đã lỡ leo lên lưng cọp thì phải tiếp tục “chiến thôi”.

Mâu thuẫn giữa phòng KTNB và các phòng ban khác leo thang giống như “cao áp và nước lũ”. Từ kiến nghị kiểm toán, một số lãnh đạo cấp phòng bị kỷ luật. Lề lối làm việc truyền thống trước đây từng bước phải thay đổi, phải điều chỉnh theo yêu cầu của kiểm toán viên. Các quy trình và thủ tục kiểm soát được ban hành và áp dụng.

Dư âm sau mỗi cuộc KTNB không phải lúc nào cũng là sự nhẹ nhõm mà đôi khi nặng lòng. “Vòng hoa trước mộ” là cảm giác khó tả của kiểm toán viên nội bộ khi thấy các đối tượng kiểm toán bị sa thải, bị hạ bậc lương hay phải bồi thường cho công ty. Mục đích của KTNB không phải là để kỷ luật các cá nhân nhưng trong con mắt của những người bị kỷ luật thì kiểm toán viên nội bộ là kẻ tội đồ.

Có lần, tôi và nhóm KTNB xuống một chi nhánh ở Đồng Nai. Các nhân sự của chi nhánh nhìn đoàn kiểm toán với ánh mắt hình ngọn lửa. “Năm ngoái KTNB xuống kiểm chi nhánh và có 3 người bị đuổi việc. Năm nay lại xuống kiểm nữa hả anh?” – câu hỏi của em nhân viên chi nhánh khiến kiểm toán viên cảm thấy thấy nghẹn lòng. Thực sự nhóm KTNB không kiến nghị đuổi việc ai hết nhưng một phòng ban khác lại dựa vào kết quả kiểm toán để “xử lý” các cá nhân kia. Thật là tình ngay lý gian cho kiểm toán viên nội bộ. Vì vậy, thuyết phục các phòng ban khác rằng, phòng KTNB cũng chỉ hướng đến mục tiêu chung của công ty như mọi phòng ban khác là nhiệm vụ rất khó khăn. Phải cần thời gian và sự ủng hộ mạnh mẽ của Hội đồng quản trị thì mới giúp mọi người trong công ty thay đổi cách nhìn về KTNB.

Khi nào các phòng ban khác coi KTNB như “ông cố vấn” thì xem như phòng KTNB dậy thì thành công. Lúc đó, các phòng ban sẽ đăng ký để được KTNB rà soát và tư vấn cho mình. Chức năng tư vấn (consulting) là chức năng quan trọng của KTNB mà ít người thấy được. Đa số mọi người chỉ thấy chức năng kiểm toán (assurance) của phòng KTNB mà thôi. Để chuyển từ “ván bài lật ngửa” sang “ông cố vấn” là cả một quá trình, đòi hỏi thời gian, nỗ lực và kết quả công việc thực tế.  

Hy vọng bài viết trên giúp bạn hiểu thêm về KTNB và có thể tự đánh giá phòng KTNB của công ty mình đã phát triển đến giai đoạn nào.