Thực hiện kiểm toán nội bộ theo yêu cầu của Nghị định 05/2019 là một điều bắt buộc. Tuy nhiên, những doanh nghiệp thuộc diện phải thực hiện kiểm toán nội bộ lại có 2 sự lựa chọn: một là tự xây dựng bộ phận kiểm toán nội bộ (thuật ngữ chuyên môn gọi là in-house development); hai là thuê ngoài (outsource) hoạt động này.

Nếu chọn giải pháp tự thành lập bộ phận kiểm toán nội bộ thì một doanh nghiệp niêm yết sẽ cần ít nhất là 5 nhân sự cho bộ phận này. Đấy là con số khiêm tốn nhất, bao gồm 1 trưởng, 1 phó và 3 nhân viên. Ở các ngân hàng thương mại thì đội ngũ kiểm toán viên nội bộ dao động từ 40 đến 100 người. Vì kiểm toán nội bộ có phạm vi kiểm toán rất rộng (chứ không chỉ giới hạn trong khuôn khổ của báo cáo tài chính như kiểm toán độc lập) nên một phòng kiểm toán nội bộ có 5 nhân sự thì không đủ người và cũng không đủ sự đa dạng về chuyên môn và kinh nghiệm để hoàn thành nhiệm vụ. Do vậy, Nghị định 05 mở ra một lựa chọn khác cho doanh nghiệp. Cụ thể, Điều 10 của Nghị định cho phép doanh nghiệp được thuê bên ngoài thực hiện công tác kiểm toán nội bộ.

Theo khảo sát tại thị trường chứng khoán Malaysia năm 2016 thì 54% các doanh nghiệp niêm yết thực hiện việc thuê ngoài hoàn toàn dịch vụ kiểm toán nội bộ này. Khi được hỏi ý kiến về việc lựa chọn giữa thuê ngoài và tự xây dựng bộ phận kiểm toán nội bộ của mình thì lãnh đạo của 87% các doanh nghiệp niêm yết ở Malaysia chọn ưu tiên thuê ngoài.

Tuy nhiên, đừng quên điều 26 trong Nghị định 05, theo đó trách nhiệm của Hội đồng quản trị, Hội đồng thành viên, Chủ tịch công ty là: “rà soát, kiểm tra, đánh giá hiệu lực và hiệu quả của bộ phận kiểm toán nội bộ; chịu trách nhiệm chính về việc đảm bảo chất lượng hoạt động kiểm toán nội bộ”. Vì vậy ngay cả trong trường hợp doanh nghiệp thuê bên ngoài thực hiện công tác kiểm toán nội bộ thì trách nhiệm đảm bảo chất lượng kiểm toán nội bộ vẫn thuộc về ban lãnh đạo doanh nghiệp. Nói cách khác, doanh nghiệp không thể “bán cái” trách nhiệm kiểm toán nội bộ cho đơn vị thuê ngoài. Cần lưu ý, đây là điểm khác biệt trọng yếu nhất về trách nhiệm giữa kiểm toán báo cáo tài chính của doanh nghiệp và kiểm toán nội bộ.

Trong bối cảnh thời điểm bắt buộc phải thực hiện kiểm toán nội bộ cận kề và trách nhiệm về chất lượng kiểm toán nội bộ vẫn thuộc về ban lãnh đạo doanh nghiệp, nên việc lựa chọn tự xây dựng hay thuê ngoài dịch vụ kiểm toán nội bộ có tầm quan trọng đáng kể đến việc đảm bảo yêu cầu tuân thủ pháp luật và củng cố hàng rào phòng vệ cho doanh nghiệp.

thue ngoaiTheo người viết, thì mô hình đồng phối hợp (co-sourcing) giữa thuê ngoài và tự phát triển trong hoạt động kiểm toán nội bộ là sự lựa chọn hợp lý hơn cả. Ban đầu, doanh nghiệp thường không có đủ nhân sự có năng lực cần thiết cho phạm vi đa dạng của kiểm toán nội bộ nên cần phải có sự hỗ trợ từ bên ngoài. Dần dần, bộ phận kiểm toán nội bộ sẽ trưởng thành hơn, sẽ học tập kinh nghiệm (learn on site) từ những chuyên gia bên ngoài và đảm đương được ngày càng nhiều hơn những phần việc kiểm toán.

Một lợi ích khác của mô hình đồng phối hợp đó là nó tăng cường nhận thức của ban điều hành về sự độc lập và thẳng thắn của kiểm toán nội bộ. Những chuyên gia kiểm toán nội bộ thuê ngoài không có lý do gì để e dè hay kiêng nể các nhân sự khác trong doanh nghiệp, họ sẽ mạnh dạn đưa ra các kết luận dựa trên kinh nghiệm và chuyên môn của mình. Đây là lợi ích to lớn của mô hình đồng phối hợp. Các kiểm toán viên nội bộ không hẳn là yếu hơn những chuyên gia bên ngoài về kỹ năng chuyên môn nhưng họ không dám mạnh dạn như người bên ngoài khi đưa ra kết luận kiểm toán. Vì vậy muốn ý kiến kiểm toán được lắng nghe, kiến nghị kiểm toán được tuân thủ thì không có gì ép phê hơn là thực hiện ngay từ đầu mô hình đồng phối hợp (co-sourcing) này.

Đừng quên ban điều hành ở doanh nghiệp là những người “có sạn trong đầu” vì vậy kiểm toán nội bộ tiếp cận theo kiểu từ tốn “đúng quy trình” thì chưa chắc đã hiệu quả, mà đôi khi cần phải đưa “sát thủ đầu mưng mủ” vào ngay từ đầu. Cũng cần lưu ý rằng, khi thành lập phòng kiểm toán nội bộ thì phòng này có tuổi đời thấp nhất so với tất cả các phòng ban còn lại như phòng kinh doanh, phòng kế toán, phòng mua hàng, phòng đảm bảo chất lượng…Nếu lãnh đạo phòng kiểm toán nội bộ cho rằng sẽ tiến hành kiểm toán nội bộ trên cơ sở nguồn lực kiểm toán nội bộ hiện có thì không khác gì lấy trứng chọi đá.

Nếu bạn không muốn chứng kiến cảnh ban điều hành vùi dập không thương tiếc đội kiểm toán nội bộ non trẻ thì đừng chần chừ trong việc sử dụng mô hình đồng phối hợp (co-sourcing) mà tôi đã nói ở trên. Qua trận mạc thì lính nội địa sẽ trưởng thành, tâm lý sẽ vững vàng và có thể giảm dần sự hiện diện của ngoại binh.

Bởi lẽ, thất bại trong những lần kiểm toán đầu tiên sẽ để lại sang chấn tâm lý nặng nề cho các kiểm toán viên nội bộ và nó khích lệ thái độ coi thường kiểm toán của các giám đốc điều hành. Biết trước để lựa chọn giải pháp phù hợp sẽ giúp đội kiểm toán nội bộ của bạn tránh được vết xe đổ của người khác.

Ông bà ta có câu: “đầu xuôi đuôi lọt”, vì vậy đừng để các kiểm toán viên nội bộ bị xài xể trong trận đầu ra quân. Họ không nên và hoàn toàn không đáng bị như vậy. Giải pháp thì luôn có, và lựa chọn là quyền của bạn.